ورود به حساب کاربری

نام کاربری *
رمز عبور *
مرا به خاطر بسپار.

سخنی با شما همکار عزیز و ارجمند

نویسنده: دکتر ناهید عزالدین زنجانی - متخصص کودکان، مدیرعامل انجمن ترویج تغذیه با شیرمادر

همکار عزيز قبل از اين که دست به قلم ببريد و شيرمصنوعي (شيرخشک، فرمولا) براي کودکان نسخه کنيد لطفاً اين مطالب را با دقت مطالعه و سپس تصميم بگيريد.
از ترکيب شيرمادر و مزاياي آن و از ترکيب شيرهاي مصنوعي و مضرات آن چقدر اطلاع داريد؟
شيرمادر:
       شيرمادر علاوه براين که حاوي پروتئين، قند، چربي، آب، تمام املاح، ويتامين ها و عناصر کمياب (trace elements) با مقدار و نسبت متعادل و متناسب است که براي رشد و تکامل مطلوب شيرخوار ضروري است داراي مقادير زيادي سلول زنده، آنتي بادي ها، آنزيم ها، هورمون ها، فاکتورهاي متعدد، نوکلئوتيدها و اوليگوساکاريدهاست يعني ماده اي شگفت انگيز و حيات بخش و فراتراز يک تغذيه است، لذا در سلامت و بقاي کودک و پيشگيري از بيماري هاي عفوني و غيرعفوني دوران کودکي،  همچنين بيماري هاي غيرواگير دوران بزرگسالي نقش ارزنده اي داشته و بي دليل نيست که شيرمادر را "خون سفيد" ناميده اند.


عوامل حفاظتي زيست فعال در شيرمادر نقش بسيار مهمي در پيشگيري از ابتلاي شيرخوار به عفونت ها دارد زيرا سيستم ايمني شيرخوار حداقل دو سال طول مي کشد تا تکامل پيدا کند. بنابراين اگر تغذيه نوزاد طي ساعت اول بعد از تولد از پستان مادر آغاز و روزهاي بعد نيز استمرار داشته باشد به عنوان اولين ايمن سازي شيرخوار به شمار مي رود.
شيرمادر، کودک را در مقابل عفونت ها به دو طريق، محافظت ايمني و غير ايمني حفظ مي كند. محافظت ايمني مربوط به ايمونوگلوبولين ها بوده و محافظت غيرايمني يا غيراختصاصي به وسيله لاکتوفرين، ليزوزيم، کازئين، اينترفرون، اوليگوساکاريدها، چربي ها، سايتوکائين ها و ترکيبات ضدالتهابي و سلولهاي زنده انجام مي گيرد.

محافظت ايمني:
انواع ايمونوگلوبولين هاي موجود در شيرمادر شامل IgG-IgE-IgD-IgM-IgA است که فراوان ترين آنها IgA است که با اتصال دو مولکول آن توسط باند دي سولفيد به IgA ترشحي يا SIgA تبديل مي شود که نقش حفاظتي بسيار مهمي داشته و سطح گوارشي روده شيرخوار را مي پوشاند و مانع ورود آنتي ژن ها و عوامل بيماري زا (انواع ميکروب ها و ويروس ها) مي شود.
از طرف ديگر مادر به هر بيماري که مبتلا شده باشد آنتي بادي اختصاصي آن نيز در شيرمادر وجود دارد.

محافظت غير ايمني يا غير اختصاصي
ليزوزيم يک آنزيم شناخته شده ضد ميکروبي است که توسط ماکروفاژها و نوتروفيل ها ساخته مي شود. عمل ليزوزيم تجزيه و تخريب ديواره باکتري هاست. اگر به تغذيه کودکي که با شيرمادر تغذيه مي شود. شير مصنوعي يا شير گاو اضافه شود ميزان ايمني بخشي ليزوزيم کاهش مي يابد.
لاکتوفرين يک گليکوپروتئين ايمني بخش است که فعاليت ضد ميکروبي، ضد ويروسي و ضد التهابي داشته و تنظيم کننده عمل سايتوکائين است. لاکتوفرين اگر با آهن اشباع شود از ميزان ايمني بخشي آن کاسته مي شود. به همين جهت به کودکان زير شش ماه که با شيرمادر تغذيه مي شوند در صورتي که نيازقطعي به استفاده از آهن نداشته باشند نبايد قطره آهن داده شود.
اينترفرون توسط لنفوسيت هاي T توليد مي شود و يک ماده ضد ويروس قوي است که مقدار آن در شير پسين بيشتر بوده و اثر ضد تومورال نيز دارد.
اليگوساکاريدها (پربيوتيک ها): در شيرمادر به طور طبيعي وجود دارند و فاکتورهاي مهمي در promotion فلور ميکروبي روده از طريق بيفيدوباکتريا و لاکتوباسيل هستند. اوليگوساکاريدها مجموعه اي از پربيوتيک هستند که 90% آنها با زنجيره کوتاه و به صورت گالاکتواوليگوساکاريد (GOS) و 10% آنها بلند زنجيره و به صورت فروکتواوليگوساکاريد (FOS) مي باشند که نه تنها از طريق فلور روده بلکه مستقيماً با مداخله مستقيم بر سلولهاي ايمني، بر سيستم ايمني بدن تاثير مي گذارند.
چربي ها: شيرمادر سرشار از اسيدهاي چرب بلند زنجيره غيراشباع است از جمله اسيد آراشيدونيک (AA)، ديکوزاهگزانوئيکاسيد(DHA)، دي کوزادي نوئيک اسيد (EDA) و گامالينولنيک اسيد که نه تنها در تکامل سيستم عصبي و بينايي کودک مؤثرند که برخي از آنها خطر انتقال عفونت به شيرخوار را نيز کاهش مي دهند.
سايتوکائين ها: اينترلوکين 6 و تومورنکروتايزينگ فاکتور TNF-a
ترکيبات ضد التهابي مانند آنتي اکسيدان ها – آنزيم ها و نوکلئوتيدها
نوروپپتيدها مانند نوروتنسين، سوماتومدين و ...
سلول هاي زنده موجود در شيرمادر: شامل ماکروفاژها، لنفوسيت ها و نوتروفيل ها است که ماکروفاژها با نابودي ميکروب ها در روده همچنين توليد لاکتوفرين، ليزوزيم و کمپلمان هاي 3 و 4 (C3-C4)، لنفوسيت هاي B در توليد آنتيبادي ها، لنفوسيت هاي T با نابودي سلول هاي عفوني و توليد گامااينترفرون و بالاخره نوتروفيل ها با فاگوسيتوزيس در روده شيرخوار، دفاع شيرخوار عليه عوامل بيماري زا را عهده دار هستند.


عوامل ديگري که در شيرمادر نقش حفاظتي دارند شامل پروتئين متصل شونده به ويتامين B12، فاکتور بيفيدوس، اسيدهاي چرب آزاد، اينترفرون و فيبرونکتين است. پروتئيني که به ويتامين B12 متصل مي شود آن را از دسترس ميکروب ها (که براي رشد و تکثير ميکروب ها لازم است) دور مي سازد. فاکتور بيفيدوس ماده اي است پلي ساکاريد محتوي ازت که سبب افزايش رشد لاکتوباسيل در روده و توليد اسيد لاکتيک و کاهش PH روده در نتيجه سبب مهار رشد ميکروب هاي بيماري زا مي شود.
ساير ترکيباتي که در شيرمادر وجود دارند عبارتند از:
انواع آنزيم ها:
آنزيم هايي که فعاليت حفاظتي دارند مانند ليزوزيم که ذکر شد.
آنزيم هاي ترانسپورتر مانند آلکالن فسفاتاز و ...
آنزيم هاي بيوسنتز اجزاء، شير پستان مانند ليپوپروتئين ليپاز و ...
آنزيم هاي گوارشي مانند آميلاز، پروتئاز و ليپاز که در دو ماه اول زندگي کودک به هضم قندها و چربي ها کمک مي کند زيرا در طي اين دو ماه فعاليت پانکراس کافي نيست.
هورمون ها:
علاوه بر هورمون هاي پرولاکتين و اکسي توسين، ساير هورمون هاي موجود در شيرمادر عبارتند از:
هورمون تيروئيد، هورمون آدرنال (کورتيزول)، استروئيدهاي تخمدان، پروستاگلاندين ها، انسولين، کلسيتونين، نوروتنسين، هورمون رهاکننده گونادوتروپين، (Gn-RH)، هورمون رهاکننده تيروتروپين (TRH)، هورمون محرک تيروئيد (TSH)، تيروکسين، ترييدوتيرونين و اريتروپوئيتين
فاکتورهاي متعدد:
شامل:
(Epidermal Growth Factor (EGF
(Insulin Like Growth Factor (IGF
(Nerve Growth Factor (NGF
(Growth Hormone Release Factor (GRF
پروبيوتيک ها :(Probiotic)
شيرمادر حاوي باکتري هاي سودمندي است که پروبيوتيک ناميده مي شوند. بر اساس تعريف سازمان جهاني بهداشت پروبيوتيک ها ميکروارگانيسم هاي زنده غير بيماري زايي هستند که اگر به مقدار کافي مصرف شوند باعث اثرات مفيد در سلامتي ميزبان مي شوند. پروبيوتيکه اي موجود در شيرمادر با مکانيسم هاي مختلف سبب تقويت سيستم ايمني، جلوگيري از بروز بيماري هاي عفوني و اسهال، تحريک توليد ايمونوگلوبولين(IgA) و ايجاد بالانس مناسب بين IgA و IgE و نهايتاً اعمال تحمل دهاني (Oral tolerance) براي پيشگيري از آلرژي ها نظير درماتيت آتوپيک و آلرژي غذايي مي شوند. امروزه با استفاده از روش هاي PCR، حضور و مقدار باکتري هاي پروبيوتيک موجود در شيرمادر تعيين شده است. از جمله شايع ترين آنها ميتوان به بيفيدوباکترلاکتيس (Bifidobacter lactic)، بيفيدوباکتربيفيديوم (B. Bifidum)، لاکتوباسيلوس رامنوسوس(LactobacillusRhamnosus or LGG)، لاکتوباسيلوس رويتري (Lactobacillus Reuteri)، بيفيدوباکترآدلسنتيس (B.Adolescenetis) و بيفيدوباکترلانگوم (B. Langum)
اشاره کرد.


و امّا ترکيب شيرهاي مصنوعي (شير خشک) چيست؟
شيرهاي مصنوعي ترکيبي هستند از درشت مغذي ها و ريز مغذي ها (پروتئين، قند، چربي، ويتامينها و املاح). آن هم شايد برخي اوقات با مقدار ناکافي و يا با نسبت هاي نامتعادل. تنها هنر و افتخاري که شرکت هاي توليدکننده شيرمصنوعي در سال هاي اخير داشته اند اين است که ادعا مي کنند اسيدهاي چرب بلند زنجيره مانند اسيدآراشيدونيک (AA) و دي کوزاهگزانوئيک اسيد (DHA) همچنين نوکلئوتيدها، اوليگوساکاريدها و يا پروبيوتيک ها را به برخي شيرهاي مصنوعي اضافه کرده اند ( گرچه ثابت هم نشده است که الزاماً همه آنها مفيد باشند. از جمله FDA افزودن DHA را تاييد نمي کند) ولي آيا هرگز مي توانند ساير ترکيبات شيرمادر مانند سلول هاي زنده، هورمون ها، آنزيم ها، فاکتورهاي رشد، عوامل دفاعي و ايمني بخش و بسياري عوامل شناخته شده و ناشناخته شيرمادر را نيز به آن بيفزايند؟ هرگز.
بنابراين چون اين مواد ايمني بخش و حفاظتي در شيرهاي مصنوعي وجود ندارند، کودکاني که با شيرمصنوعي تغذيه مي شوند در معرض خطرات بي شماري قرار مي گيرند از جمله احتمال ابتلاء آنان به عفونت هاي گوش مياني (اوتيت) 50%- بيماري هاي قلبي 64%- عفونت هاي تنفسي تحتاني 72%- آسم 25%- بروز ديابت نوع دو 39%- خطر مرگ ناگهاني 36%- سرطان خون 30% و چاقي 24% بيشتر است و مشکلات ديگري نيز آنان را تهديد مي کند. مانند آلرژي به شيرگاو، زيرا پروتئين هاي مسئول بروز آلرژي در شير گاو عبارتند از کازئين، لاکتالبومين، لاکتوگلوبولين و آلبومين سرم گاو و چون شيرمادر فاقد بتالاکتوگلوبولين بوده به علاوه همراه با ساير عوامل حفاظتي مانند IgA ترشحي است هنوز در دنيا، آلرژي به شيرمادر گزارش نشده مگر اين که مادري که شير مي دهد خود از مواد آلرژي زا استفاده کرده باشد لذا همه محققين و دانشمندان توصيه مي کنند تمام کودکان، به ويژه کودکاني که در خانواده هايي به دنيا مي آيند که سابقه آلرژي در خانواده وجود دارد فقط با شيرمادر تغذيه شوند.

اکنون شما همکار ارجمند، با اين نگاه مختصر که به ترکيب شيرمادر داشتيم، خودتان قضاوت کنيد که آيا شيرهاي مصنوعي با ترکيب يکسان و يکنواختي که دارند و از روز اول تولد تا پايان يک سالگي با همين ترکيب و فرمولاسيون ثابت مصرف مي شوند با شيرمادر که هر روز و هر ساعت حتي در هر وعده شيردهي ترکيب آن متغير و با نياز کودک منطبق مي شود، يکسان است؟
آيا با ما هم عقيده ميشويد که شيرمادر فراتر از يک تغذيه است و هيچ گاه هيچ شيري نميتواند جايگزين آن باشد؟
اگر اين اعتقاد را پيدا کرديد با ما همراه شويد و در تشويق، حمايت و کمک به مادران عزيز کشورمان براي اين که در شيردادن به کودکانشان موفق شوند همکاري کنيد و اگر هنوز اعتقاد قلبي پيدا نکرده ايد و يا براي معدود کودکاني که از شيرمادر محروم هستند شيري توصيه مي کنيد، مطمئن باشيد که انواع شيرهاي مصنوعي با نام هاي متعدد و گاه پر زرق و برقي که دارند تقريباً يکسان بوده و آن چنان تفاوتي با يکديگر ندارند. اساس همه آنها شير گاو است که با کم و زياد کردن عناصر موجود در آن، ترکيبي به دست مي آيدکه فقط تغذيه و رشد کودکان را تأمين مي کندو برخي فرآورده ها که با قيمت هاي بسيار گران تر عرضه مي شوند تنها مزيتشان اين است که داراي اسيد آراشيدونيک(AA) و DHA يا نوکلئوتيد و يا اوليگوساکاريد هستند. همين و همين.

از عنايتي که مي فرماييد و در تأمين سلامت کودکان، ما را ياري نموده و شيرمادر را بر هر تغذيه ديگر کودک ارجح مي شماريد سپاسگزاري مي کنم. مسلماً اجر شما در پيشگاه خداوند بزرگ محفوظ خواهد بود.